17 NIMALOGY:OEUVRES

نیماشناسی :کارنامه  شاعری 

...

16 NIMALOGY : MYTH OF NIMA ققنوس هنوز می سوزد

فرامرز سلیمانی 

نیما شناسی 

١٦

ققنوس هنوز می سوزد 

ویژه نامه ی نیما 

بامداد   , تهران 

١٦ دی ماه ١٣٥٨ 

ویژه نامه ی نیما که از ابا ن ١٣٥٨ به عنوان یکی از نخستین گام های نیما شناسی ,در صفحه ی هنری روزنامه بامداد به دبیری فرامرز سلیمانی ودر صفحه ی هنری روزنامه بامداد به مدیریت بیژن خرسند و با همکاری منوچهر آتشی برای بخش نثر ,عمران صلاحی ,برای بخش طنز ,و دیگران برای بیستمین سال خاموشی نیما یوشیج آغاز شد در شماره ی ١٩٩ یکشنبه شانزدهم دی ماه ١٣٥٨,

صفحه ی ٧ به پایان آمد .

لازم به یاداوری است که روزنامه ی مترقی و پر تیراژ بامداد به مدیریت مهدی سمسار در شهریور ١٣٥٩ به علت 

بمب گذاری های مجدد دفتر روزنامه برای همیشه ناچار به تعطیل شد 

گفت و گو درباره ی کار سترگ نیما با توجه به گستردگی و گونه گونه گی رویه های آن در این مختصر کافی نمی نماید 

دستاویز نگارش این مطلب روز ١٣ دیماه و سالمرگ نیماست و یاد آوری حقانیت مکتب فکری نیماییزم و مکتب شهری که او بنیاد نهاد و سزاوارانه شعر نو یا شعر امروز نام گرفت و شاعران امروز ,پیروان و بر پا نگاه دارنده ی آنند 

باد شدید می دمد و سوخته ست مرغ 

خاکستر تنش را اندوخته ست مرغ 

پس جوجه هاش از دل خاکسترش به در 

باز نشر این یاد دا شت ها را در این جا برای آشنایی نسل جوان و شاعران فرانیمایی لازم دانستم چه شناخت نیما گامی عمده برای فرا روی از آن خواهد بود .لازم به یاد آوری دوباره است که دوست و همکلاس دانشکده ام زنده یاد سیروس طاهباز پس از چاپ این کتاب ها ,دیوان نیما را به صورت مجموعه شعر های فارسی و طبری ,و رباعی ها , یاد داشت ها و نامه ها به ترتیب تاریخ و یکجا منتشر کرد که پس از او شراگیم نیز ویرایش دیگری از آن را به چاپ سپرد .متاسفانه نیما به شاگردان و پیروانش برای ویرایش و چآپ  ا ثا ر پر حجمش رغبت و اعتمادی نشان نداد و این کتاب ها از ویرایش توسط  شاعران محروم ما ند . با این وصف مراجعه به کتابهای موجود موجب شناخت 

گسترده یی از نیما ,شعر نیمایی ,شعر همروزگار ما و روند یک حرکت انقلابی بی سابقه در فرهنگ و ادبیات ایران خواهد بود 

ما همچنان که می دانید در ٣٥ سال گذشته این پژوهش ها و نقد و نظر ها را در زمینه نیما شناسی پی گرفته ایم و در فرصتی که باقی است همچنان کار خود را دنبال خواهیم کرد 

ف.س 

15 NIMALOGY:MYTH OF NIMA آب در خوابگه مورچگان

فرامرز سلیمانی 

اسطوره ی نیما 

١٥

آب در خوابگه مورچگان 

بامداد,تهران 

ویژه نامه ی نیما 

آبان تا دیماه ١٣٥٨ 

تا این زمان آب در خوابگه مورچگان ١٣٥١ آخرین دفتر شعری بود که از نیما به چاپ رسید هرچند که آنگاه در سری کارهای نیما دیوان کامل او با شعر ها ,روباعیات و دوبیتی های طبری نیز یک جا و این بر به ترتیب تاریخ سرودن منتشر شد که از نظر برر سی سیر تحولی شعر نیما گام مهمی بود .نیما در حدود ٧٠٠ رباعی دارد که از این شمار ,بیش از ٢٦١ رباعی در افسانه و رباعیات به کوشش محمد معین و ٢٦٧ طی آن در کتاب زندگانی و آثار نیما یوشیج به چاپ رسیده که بیشتر رباعی های مشترکی بودند اما از میان رباعی های نیما ٤٢٠ طی آن در دفتر آب در خوابگه مورچگان ,تمثیل عصیان نیمایی و انقلابی است که در شعر و ادب ایران به راه انداخت 

از شهرام خالقی به هم بر انگیخته ام 

خوب و بدشان به هم در آمیخته ام 

خود گوشه گرفته ام تماشا را قاب 

در خوابگه مورچگان ریخته ام 

من می اندیشیدم که در این رباعی ها نیما تحت تاثیر خیام است و با سیر فلسفی او در مقوله ی سر نوشت ,

باز نا مدن , طبیعت گرایی ,دریافت لحظه ها و مرگ اندیشی نزدیکی دارد و زبان نیما نیز در این رباعی ها وامدار خیام است و کلمات خیامی را تکرار می کند اما اکنون می اندیشم که نیما تنها شاعر است که در رباعیات هم استقلال خود را حفظ کرده  و همچنان نیما بوده است در حالی که این فرایند را در شعر بازگشتی این روز ها هرگز نمی یابیم 

نیما اگرچه با کارها و تجربه های خود در شعر کهن ,ظرفیت های تازه یی را کشف کرده و افق های تازه را نماینده است اما در جا نزده و به راه خود ادامه داده است و از سنت به طراوت رسیده است و این نیز تفاوت عمده ی او با آنانی است   که به جای پیشرفت ,گرفتار عقب گرد بوده اند و همه گونه توجیه مضحکی نیز برای بازگشتشان می تراشند 

درباره ی دیوان روجا ,دو بیتی های طبری نیما که کمتر شناخته شده است , جداگانه و مفصل تر خواهیم نوشت 

14 NIMALOGY:MYTH OF NIMAنیما , ا فسانه سرای کودکان

فرامرز سلیمانی 

نیما شناسی :اسطوره ی نیما 

١٤ 

نیما , ا فسانه سرای کودکان 

ویژه نامه ی نیما 

بامداد ,تهران 

آبان تا دیماه ١٣٥٨

نیما را بایستی یکی از بنیاد گذاران ادبیات امروز کودکان ایران دانست .پیش از او افسانه های عامیانه  اصلی ادبیات کودکان را  که غالبن سینه به سینه از گذر انسان ها آمده بود و در هر گوشه از ایران با رنگی از فرهنگ و 

ادا ب محلی تغییراتی را پذیرفته بود . صادق هدایت یکی از کسانی بود که در گرد آوری ادبیات کودکان کوشیده بود اما در در دوران جدید شاعران و نویسندگان خود به آفرینش در رشته ی ادبیات کودکان دست زدند .طالبو ف خاصه در کتاب احمد بر اهمیت این رشته ی ادبی پی برده بود و ایرج,بهار و پروین نیز اثا ری به جای گذاردند 

نیما با آهوها و پرنده ها ١٣٤٩ که در ١٣٢٤ نوشته بود و توکایی در قفس ١٣٥٠ که در ١٣٢٥ نوشت در ادبیات کودکان تجربه کرد ,نیز آواز قفس ١٣٠٥ و بهار ١٣٠٨ دو تجربه ی شعر ی او با چشم داشت های اجتماعی از این دست بود 

در عشقه های سیاه 

یک شب که می تابید ماه 

دستی به من زد دوست و من 

از آن زمان در هر دهن 

می خوانم آواز قفس 

در آهو و پرنده ها عوامل آشنای نیمایی در کارند :صحرا , پرنده , چرنده , آبگیر, شب , صبح , برف, باران و فیل که نماد زورمندی و زورگویی است .این قصه تمثیل وطن و دفاع از آب و خاک را می پروراند 

توکایی در قفس  تمثیل آزادی است و عروس توکا برای آزادی می خواند و زندگی برایش معنایی ندارد و بی توان پرواز ,خواندن یادش می رود 

تجربه ی نیما در ادبیات کودکان راهگشایی و گستردگی دیدگاه ادبی نیما و توجه او به پرورش ذهنی کودکان را

 می نمایاند 

ادامه دارد 

13 NIMALOGY:MYTH OF NIMAقلم انداز

فرامرز سلیمانی:اسطوره ی نیما 

ویژه نامه ی نیما 

بامداد,تهران 

آبان تا دیماه ١٣٥٨

١٣

قلم انداز

قلم انداز دفتر دیگری  از شعر های نیماست شامل ٢٠ شعر از ١٣٠٥ تا ١٣٢٨ . شعر ها در قالب های کهن با فضای کلاسیک و بیشتر به صورت چهار پاره است و تنها شعری که برای شهریار کهن سرا ,مسافر  یوش گفته شده به صورت آزاد است .شان نزول این دفتر بایستی این اعتقاد نیما باشد که "همه ی مفهومات ما نیستند که در قالب اوزان و طرز شعر گویی قدیم گنگ جلوه کرده و ادا نشدنی باشند"ه 

شب قوری و شاه کوهان از شعر های خوب نیما در این دفتر اند .این جا نیما هر لحظه حکایتی با شب دراز می گوید که آن شمع خاموش می گوید که خاموشی ویرانی است و از این رو چراغش تا دم آخر سوزش که پت پت می کند سماجت دارد .شاعر فکر های دریایی دارد و در اندیشه ی قامت با وقار قوست .شعر ها تجربه های نخستین اند که شاعر همدم جغدان بر سر خرابه هاست 

اندر اندیشه ی آباد شدن 

این زمان سوی خرابم گذر است 

اما نیما بر مرده هایی که خود را زنده می پندارند ,نیز چوب می زند و عصیان خویشتن را 

بدین گونه باز می نمایاند 

ادامه دارد 

* NIMALOGY:MYTH OF NIMA

فرامرز سلیمانی :نیما شناسی :اسطوره ی نیما 

...

12 NIMALOGY:MYTH OF NIMAنامه ها و نقد و نظر ها

فرامرز سلیمانی :اسطوره ی نیما 

١٢

نامه ها و نقد و نظر ها 

ویژه نامه نیما 

دبیر:دکتر فرامرز سلیمانی 

بامداد , تهران 

آبان و آذ ر و دی١٣٥٨

...
نیما در نامه ها و نوشته هایش از ١٣٠٠ به بعد که به صورت مقدمه ی دفتر شعر یا مقاله منتشر شده  مباحث نظری شعر و ادبیات  و نقد و برر سی را مطرح می کند و به مطبوعات ,به قصه نویسی,تاریخ نگاری ,نمایش, ترانه و موسیقی و همچنین رقص و دیگر هنر ها می پردازد اما بهانه ی اصلی او شعر و شاعری است تا تفکرات و تاملاتش را در این زمینه شرح دهد
نیما ابتدا با منتقدان و نحوه ی نقد و نظرو پیشنهاد آنان بر خورد دارد  .انتقادات و پیشنهاد هایی که به طور نظری در خصوص تجدد و ادبیات می شود .او اساس مطالعات  خود را فقط روی مقرارت کلاسیک و آثار ادبیات قدیم فارسی و عربی گرفته سپس با مقدماتی تصوری و فلسفی مآب که با جریان های جدید ادبیات دنیا آشتی و آشنایی  ندارد به آن چاشنی می دهد بدون بصیرت علمی در خصوص علل اجتماعی انواع ادبی و اسلوب های پیدا شده در آن "در واقع انتقادات ما تعبدات قدما را می لهواهد بر ذوق جوان ها تحمیل کند ,-ارزش احساسات , به کوشش ابو القاسم جنتی عطایی ,صفی علیشاه,تهران ١٣٣٧,ص ١٤٢
.از این جا که این مطالب طبقه بندی شده و مدون نیست ,در واقع به صورت جریان آزادانه ی افکار ,عقاید , خوانده ها و محفوظات , و تداعی معانی است .نیما به دفعات در باره ی کتابی مستقل به نام مقدمه ی شعر من اشارت هایی دارد اما این طرح هرگز به اجرا در نیامده است هر چند آن چه می توانست در کتاب یاد شده باشد به صورت پراکنده در نامه ها و مقاله آمده است و یا با روشی پژوهشگرانه و ویراستاری دلسوزانه می توان آن ها را به صورتی عملی در آورد و بر آرزوی نوشتن کتاب مقامه ی شعر من نیما جنبه ی عمل پوشند .همچنان که ما نیز در این راه کوشش هایی کرده ایم
در تعریف و تبصره و یاد دشت های دیگر ١٣٤٨ که آنگاه در کتاب درباره ی شعر و شاعری فراهم آمد , نیما یوشیج می گوید :" آن چه می نویسم همه ی آن چیز هایی نیست که هست و من به فهم آن توفیق یافته ام .آن چیز هایی است که ابراز آن به وسیله ی نوشتن برای من امکان پذیر بوده است ,توانسته ام بفهمم و اگر فهمیده ام توانسته ام فهمیده های خود را برای دیگران به زبان بیاورم "ه
در نامه به شین پرتو , علی شیراز پور پرتو ,چون بیانیه یی از مطالب نظری مربوط به شعر و هنر بر رسی شده است و بهانه دفتر شعر های شین پرتو است که نیما آن را با خود به گوشه ی خلوت ییلاق در جنگل کلارزمی برده است .این جا به قول چخوف : "طبیعت باعث  تراوش آزادانه ی افکار او شده است "او در باره ی شعر خود و شعر شاعران همروزگار خود نظر می دهد و اندیشه های خود را درباره شعر بیان می دارد , شعر جوان, نقد شعر ,هنر و انقلاب ادبی مباحثی هستند که در فصل های پنجگانه ی کتاب که از ١٣٢٢ تا ١٣٣٢ نوشته شده مورد بحث  قرار گرفته اند .
نیما از مصالح شعر سخن می گوید .تصویر,تشبیه, کلمه , مانی , وزن , قافیه , فرم, ساختمان را تعریف می کند .
نیما همیشه از نامه هایش رو نوشتی بر می داشت و از میان ٧٠٠ نامه یی که از او بر جای مانده است تا کنون چندین دفتر فراهم آمده است
نامه های نیما به همسرش ١٣٥٠ مجموعه ی ١٥ نامه به عالیه جهانگیر یوشیج در سال های ١٣٠٤ تا ١٣٠٦ است و بیشتر چهره ی رومانتیک,حساس, سر خورده , نومید و گریان شاعر را می نمایاند .احساسات قالب شاعر است که چون گلی است که نمی توان به آن دست زد .زیباترین این نامه ها نامه یی است که به تاریخ ١٣٠٥ که نیما مرگ پدرش را به همسرش اطلاع می دهد و نماینده ی قدرت نیما در نثر است :... ه

شب 2 / خرداد / 1305
عالیه
به خانه بدبخت ها نظر بینداز . این شمشاد ها را که اینطور سبز و خرم می بینی پدرم با دست خودش آنها را اصلاح کرد . آن چند گلدان کوچک را که حالیه غبار آلود است خودش مرتبأ چید . به ما گفت به آنها دست نزنید . روز بعد روزنامه یی در دستم بود از من پرسید در آن چه نوشته اند ؟ جواب دادم یک نفر در حدود جنگل یاغی شده است . از این جواب آثار بشاشتی در سیمای پدرم ظاهر شد . پهلوان انقلاب سرش را بلند کرد گفت معلوم می شود آنها را تحریک کرده اند .
گفتم یک فصل از کتاب " آیدین " مرا در این روزنامه نقل کرده اند . روزنامه را از دستم گرفت . آثار پسر شاعرش را می خواند ، چند دفعه از گوشه در گاه نگاه کردم دیدم به دقت و حرص زیاد هنوز مشغول خواندن آن فصل است .
چقدر از برومندی و یکه بودن پسرش خوشحال میشد . این آخرین ملاقات و مکالمه من با پدرم بود . یک روز پیش از ورود مرگ ، بعد از آن دیگر ....
به تو گفته بودم شب دیگر به مهمانخانه " ساوز " می رویم ، او را می خواستم دعوت کنم .
پدرم می خواست زمین بخرد . خانه بسازد . دیدی عالیه ، عروس یک شاعر بدبخت ، چه خوب زمین کوچکش را ارزان خرید و ارزان ساخت .
نیما
دنیا خانه ی  منست ١٣٥٠ مجموعه ی ٥٠ نامه است که از میزان ١٣٠٠ تا ٢٦ آذ ر ١٣١١  تاریخ گذاری شده است
کشتی و توفان ١٣٥١ مجموعه ی ٥٠ نامه و سومین سی نامه هاست
حرفهای همسایه ١٣٥١ مجموعه ی ٥٠ نامه از ١٣١٨ تا ١٣٣٤ است و حرف های دیگری است که شاعر در طول راه با خود می گوید و به کشف ظرفیت ها و قابلیت ها و جوشش و توان آن در پای دیواری که جسد شعر قدیم افتاده می پردازد که راه به بن بست رسیده است و اینک مردی دیگر باید که راه تازه را بیاغازد
ستاره یی در روی زمین ١٣٥٤ مجموعه ی ٥٠ نامه ی دیگر نیما ست از بهمن ١٣١٠ تا ٤ تیر ١٣١٦
حرف های همسایه , تعریف و تبصره , نامه  به شین پرتو, مقدمه و یادداشت خانواده ی سرباز ,آخرین نبرد اسماعیل شاهرودی, مجموعه ی شعر منوچهر شیبانی,و مطالب دیگر در کتاب درباره شعر و شاعری,دفترهای زمانه ١٣٦٨ فراهم آمده است
و همچنین است نامه های نیما یوشیج , آبی١٣٦٣ که پنجمین مجموعه ی نامه های شاعر به شمار می آید

همانطور تصور کنید که من در پشت سنگر خود جا کرده‌ام در این حال هروقت تیری به هدف پرتاب می‌کنم، از کار خودم بیشتر خنده‌ام می‌گیرد که از تک و تاب مردم. به نظرم می‌آید که در سوراخ مورچه‌ها آب می‌ریزم و تفاوت من با مردم در این است که مردم درباره‌ی من فکر می‌کنند اما من اینطور زندگی می‌کنم و همه‌چیز در زندگی است. آیا کافی نیست که من آدم راه خودم باشم، نه آدمی که هر روز از عقب یکی می‌رود؟

11 NIMALOGY:MYTH OF NIMA فریاد های دیگر در دیرگاه شب

فرامرز سلیمانی :اسطوره ی نیما 

١١

فریاد های دیگر در دیرگاه شب 

ویژه نامه ی نیما 

آبان تا دیماه ١٣٥٨

بامداد ,تهران 

فریاد های دیگر و عنکبوت رنگ ١٣٤٦ نیز مجموعه ی ١٣ شعر از شعر های قدیم و جدید نیماست .فریاد های دیگر حاصل سال های ١٢٩٩ تا ١٣٣١ شاعر است و قطعه های قدیمی تر چون ای شب و قصه ی رنگ پریده در آن آمده است که به گفته ی نیما شاعران کهنه سرا را زمانی سخت تحت تاثیر قرار داده بود 

عنکبوت رنگ ,سه شعر ز ١٣١٨ تا ١٣٢٧ است . در این دفتر فرم هایی چون مثنوی ,مسدس , یک نوع غزل و چهار پاره وجود دارد که شاعر راهگشا را نمی تواند اغنا کند .فضای شعر ,شب بی پایان , و بی ستاره , تاریک همچو گوری عبوس و سرد است و شاعر تنها و گمنام ,رغبت دیدار کسی را ندارد و تاریک خانه اش با او نجوای محرمانه یی دارد و او در فکر کار سترگی است و شرح اسباب می نویسد 

کی به دست من 

آهن من گرم خواهد شد 

و من او را نرم خواهم دید 

آهن سر ساخت 

قد بر آور باز شو از هم دو تا شو با خیال من یکی تر 

زندگی کن 

شاعر به فکر خلق است و دست های مردم تن مردم را از تن او ساخته اند که با تنش توفا ن رفته است .تب آن ها را احساس می کند و نگران اندیشه ی دیوار سازان است 

در نخستین ساعت شب 

این چراغ رفته  را خاموش تر کن 

من به سوی رخنه های شهر های روشنایی 

راه بردم را به خوبی می شناسم خوب می دانم 

من خطوطی را که به ظلمت نوشتند 

وندر آن آیینه ی دیوار سازان می دهد تصویر 

دیر گاهی هست می خوانم 

10 NIMALOGY:MYTH OF NIMA شاعر شبانه

فرامرز سلیمانی :اسطوره ی نیما 

١٠

شاعر شبانه 

این سلسله یاد دا شت ها که به بهانه ی زادروز نیما روز آمد و باز نشر می شود 

بر گرفته است از ویژه نامه ی نیما ,به دبیری و مشارکت فرامرز سلیمانی 

که از آبان تا دیماه ١٣٥٨/١٩٧٩ در 

روزنامه ی بامداد ,تهران 

چاپ شده است 

کتاب شهر شب , شهر صبح ,١٣٤٦ دفتر دیگری از شعر های نیمایی است که فضای مازندران را دارد .

چون سخت سر , که امروزه رامسر شده است , و چالوس. .. این دفتر شامل ٦ شعر در فصل شهر شب , و ٥ شعر در فصل شهر صبح و حاصل سال های ١٣١٩ تا ١٣٢٩ است .نیما از شاعران شبانه است ,شاعری که زنده است و زندگی با اوست و مگر نه این که زندگی همه شب است . و باز این وجهه و جانب دیگری است از رالیزم نیمایی و مورد پیروی شاعران نیمایی 

هان ای شب شوم وحشت انگیز 

تا چند زنی به جانم آتش 

یا چشم مرا ز جای بر کن 

یا پرده ز روی خود فرو کش 

شب به عبث  کینه به دل می جوید و شاعر لحظه های شبانه را می شمارد و پایداری می کند .شاعر شب پا ست و سفر تا صبح ادامه دارد .آن گاه است که شب می گریزد و خروس بر غم تیرگی می خواند و صبح می آید .

در شهر شب,شهر صبح ,تصویر های نیما گاه تا حد کابوس پیش می رود مثل من لبخند ,و گاه بر طرح واقعیتی که خود آفریننده ی آنست می پردازد ,مانند کار شب پا که یکی از برجسته ترین و کامل ترین آثار نیما ست 

ماه می تابد رود ست آرام 

بر سر شاخه ی اوجا ,تیرنگ 

دم بیاویخته ,در خواب فرو رفته ولی در ایش 

کار شب پا نه هانوزست تمام 

...

هر چه هرچه هر چیز که هست از بر او 

همچنان گوری دنیاش می اید در چشم 

وآسمان سنگ لأحد بر سر او 

هیچ طوری نشده باز شب است 

همچنان کول شب رود آرام 

می رسد ناله یی از جنگل دور 

جا که می سوزد دل مرده چراغ 

کار هر چیز تمام است بریده ست دوم 

لیک در ایش 

کار شب پا نه هنوز ست تمام 

نیز نمادی از رسالت اجتماعی و ادبی نیما در این تصویر ها نهفته است که کار شب پا را هنوز تمام نمی داند و بر همین روال است که شب را نمایا نده و نظامی وار ناگاهان صبح را در خیال گشوده است 

9 NIMALOGY:MYTH OF NIMAناقوس بیداری

فرامرز سلیمانی :اسطوره ی نیما 

نقل از ویژه نامه ی نیما 

آبان تا دی ١٣٥٨

روزنامه ی بامداد ,تهران 

٩

ناقوس بیداری 

ناقوس ١٣٤٦ هشت شعر نیما از ١٣٢٣ تا ١٣٢٩ است . در این دفتر هنوز کاروان ,جرس و قافله در کارند .زبان نیما قدیمی است اما نهاد هایی تازه چون شب,سحر, خروس و تصویر مرده نیز در میان است ,همان که به کار تصویر زمان و زمانه می آید .نیما بانگ بلند ناقوس است که صبح تازه را خبر می آورد و جهان دیگری را تصویر می کند و همسفرش را به خواندن می خواند و جای پا یش را برای گام بر داشتن به او می نمایاند 

بانگ بلند دلکش ناقوس 

در خلوت سحر 

بشکافته ست خرمن خاکستر هوا 

وز راه هر شکافته با زخمه های خود 

دیوار های سرد سحر را 

هر لحظه می درد 

" در شخص من ضربه ی بیدار کننده چاپ نخستین بخش ناقوس بود .نخستین شعر ی که از نیما خواندم در نخستین باری که نام او را دیدم .اما این بیداری کافی نبود پس جست و جو آغاز شد "-

احمد شاملو,همچون کوچه یی بی انتها ,مقدمه 

پس ناقوس ,بانگ بلند دلکش ناقوس , تلنگری به اجتماع خفته بود و شاعران و روشنفکران آن ,هر چند در اقلیتی قلیل 

"اگر فقط یکی چون من بر حسب اتفاق خجسته یی ,ناقوس را در صفحه یی بی خواننده ببیند ,یک پیروزی دیگر به دست آمده است ."-شاملو,اندیشه و هنر ویژه ی ا.بامداد,صفحه ١٦٠,سال ١٣٤٣ 

و شاعر که سر زمین شب را با همه ی تیرگی و دردش طی کرده است و تصویر صبح را در نزدیکی خود دارد اندوهناک شب را دلداری می دهد و امیدشان را پایداری می بخشد 

نجلا ! گریه نکن 

صبح نزدیک شده است 

با دلاویزی خود دل افروز 

این سفر کرده می آید یک روز
ادامه دارد 

8 NIMALOGY:MYTH OF NIMAنماد شعر من

فرامرز سلیمانی :اسطوره ی نیما 

به نقل از ویژه نامه ی نیما 

روزنامه ی بامداد ,تهران 

آبان تا دی ١٣٥٨ 

٨

نماد شعر من 

کتاب بعدی در فهرست دفترهای پس از مرگ نیما :شعر من ١٣٤٥ است . شعر من حاوی ٢١ شعر نیما 

از ١٣١٧ تا ١٣٢١ است که اسطوره ها , شعر های تمثیلی , خطابی و توصیفی نیمایند و نیما ی  سمبولیست را بهتر می شناسند که لحن اجتماعی دارد و در تمامی این شعر ها به ترسیم اجتماعش نشسته است .ققنوسی است که 

می سوزد و از درون خاکسترش جوجه هایش سر به در می آورند .مرغ امینی است که راهبری اجتماعی است و بر جهانخواره می شورد و خلقی را به دنبال دارد .

فرم شعر نیما در کتاب شعر من به صورت شعر آزاد ,بحر طویل و چهر پاره هاست که هر کدام از این ها گروهی از شاعران امروز را مجذوب خود کرده بود .از این میان چهار پاره فرم شایع تری شد اگر چه می بایستی فقط در ردیف تجربه های گذرای نیمایی قرار گیرد زیرا هنوز شخصیت نهایی شعر او را ندارد 

کشف چهار پاره یا دو بیتی های پیوسته را نیما بایستی بیشتر مرهون شعر فرانسه باشد ولی ریشه های این فرم در گات های اوستا , و ادبیات روستایی خاصه دو بیتی ها و ترانه های مازندرانی و هر فرهنگ محلی دیگر وجود دارد که مشابهت بسیار میان این ترانه ها دیده می شود . چهار پاره هنوز اسیر وزن و قافیه است که در قالب های همسان ریخته شده بی آن که مجموعن از تشکل و ساختمان عمده بر خوردار باشد . در واقع چهار پاره شعر ی در میانه ی شعر کهن و شعر نیمایی است و هنوز نتوانسته است موجب رهایی شاعر انقلابی از این بند ها بشود 

نکته ی دیگر نحوه ی بیان بعضی اشعار نیماست که پیروان او را نیز تا سال ها فریفته ی خود داشت به این صورت که شاعر کلماتی را می گوید یا که تصویر می کند و سپس "من" را با این کلمات یا تصویر ها می پیوندد .عمومیت دادن "من" اگر چه به ظاهر جنبه یی خصوصی به شعر و به قولی من نامه می دهد اما نماینده ی گرایش اجتماعی شاعر و شعر او نیز هست .کتاب شعر من چند تا از زیباترین و محکم ترین شعر های نیما را در بر دارد .از ان جمله است : ققنوس, مرغ غم , غراب ,مرغ امین, وای بر من , اندوهناک شب ...و در پایان شاعر خطابی دارد به آدم هایی که بر ساحل نشسته شا د و خند انند ,و مردی در آستانه ی غرق شدن است , به مثابه جامعه یی که بدان سو می رود 

ای آدم ها که در ساحل نشسته شاد و خندانید 

یک نفر در آب دارد می سپارد جان 

یک نفر دارد که دست و پای دائم می زند 

روی این دریای تند و تیره و سنگین که می دانید 

7 NIMALOGY:MYTH OF NIMA ما خ اولا ,فریاد شکسته ی رهایی -١

NIMALOGY:MYTH OF NIMA اسطوره ی نیما 

٧

ویژه نامه نیما که از آبان ١٣٥٨ در روزنامه بامداد ,در تهران آغاز شده بود با انتشار مقاله کلیدی اسطوره ی نیما در روز یکشنبه شانزدهم دیماه ١٣٥٨,شماره ١٩٩ ,صفحه ٧ به پایان رسید .در این جا به بهانه ی زادروز نیما روز آمد بخش های این مقاله ی بلند همراه مقاله دیگرم : ماخ اولا فریاد شکسته ی رهایی ,مندرج در همان ویژه نامه

چهار شنبه ٢٨ آذ ر ١٣٥٨منتشر می گردد .هر دو این مقالات بخش هایی از کتاب گاهنامه ی دگرگونی را

تشکیل می دهد که به این قلم درباره شعر و شاعری نیما و دیدگاه های او به زودی منتشر خواهد شد 

ف.س

ما خ اولا ,فریاد شکسته ی رهایی -١

نخستین کتاب از شعر های نیما ,  مجموعه ی ماخ اولا ست که ٢٨ شعر حاصل سال های ١٣٢٦ تا ١٣٣٥ و از کارهای نهایی شاعر است که مسیر نیما را از افسانه تا شعر های پایانی نشان می دهد و دفتر خوبی برای آشنایی و همپایی با شاعر خطر کردن ها و تجربه هاست که با پشتوانه ی سنت در مدرنیت به کمال رسیده است .ماخ اولا شامل قطعه های کوتاه با ویژه گی شعر نیمایی است همچون وگ دار , مهتاب , در کنار رودخانه , ... نیما هر شعر را به عنوان یک واحد هنری مستقل در ناظر گرفته و در ایجاد ساختمان و تشکل فرم و محتوای آن کوشیده است .انسانگرایی , طبیعت گرایی  و تصویر گرایی نیما همراه با تمثیل ها ,تعبیرها و اسطوره ها به خوبی در این دفتر دیده می شود .

تصویر سازی که در نهایت به اسطوره سازی می رسد ,جزیی از نماد گرایی نیمایی است و در حقیقت دگردیسی شاعر را می نمایاند که خود طبیعت تازه یی را می آفریند زیرا که نیما خود طبیعت بود .تصویر از نظر نیما توان بخشیدن به اندیشه هایی است که گوینده دارد و این توان بخشی در نهایت به اسطوره سازی می رسد که هم نیما و هم مولوی از آن به فراوانی بهره برده اند .نیما خود در لا به لای برگ های دفتر ماخ اولا و اسطوره هایش به دفعات دیده می شود و حضور دارد 

ماخ اولا پیکره ی رود بلند 

می رود نه معلوم 

می خروشد هر دم 

می جهاند تن از سنگ به سنگ 

چون فراری شده یی 

که نمی جوید راه هموار 

می تند سوی نشیب 

می شتابد به فراز 

می رود بی سامان 

با شب تیره چو دیوانه که با دیوانه 

ماخ اولا و مقاله ی اسطوره ی نیما ادامه دارد 

*5 NIMALOGY:MYTH OF NIMA : MAKH ULA/ENGLISH

MAKH ULA ماخ اولا
NIMAنیما
:
...

.NIMALOGY:MYTH OF NIMA 4. اسطوره ی نیما ٤

4.NIMALOGY:MYTH OF NIMA اسطوره ی نیما 

٤

ای شب شعر دیگری از نیماست که در ١٣١٠ به چاپ می رسد .این شعر نیز همانند قصه ی رنگ پریده رابط میان شعر قدیم و جدید است و اولین بار در مجله ی نو بهار چاپ می شود ١٣٠١ که بهار را نیز تحت تاثیر قرار می دهد .

...

نیما از آن پس به انزوا می رود .نیمایی که در روز های تاریکی که چند تن خواب آلود ,چند تن ناهموار , چند تن نا هشیار به جان هم افتاده بودند  بر می خیزد و رسالت انقلاب ادبی - اجتماعی ایران را به عهده می گیرد  به علت فرسودگی زندگی و سر گرمی دائمی با کار به انزوا می رود تا راهی را که طرح ریزی کرده بود هموار تر سازد .

این انزوا و سکوت که در زندگی او به دوران بیست ساله معروف است با آغاز همکاری نیما با مجله موسیقی در سال ١٣١٧ پایان می گیرد و در این مدت او در شهر های مازندران و گیلان از قابل آستارا,لنگرود, رشت, بابل و لاهیجان زندگی کرده و اندیشه های حائرانه اش را با نامه به دوستان و آشنایان و افراد خانواده پراکنده است .

نامه های نیما تردید و وسواس او را در کار هنریش  نشان می دهد .او شاعری است که با خود خلوت کرده و می خواهد که در خلوت تن به خلوت دل برسد و در شعر خود ,شعر معاصران و شعر شاعرانی که غوره نشده مویز شده اند تعمق کند . 

ارزش احساسات ١٣٣٥ مجموعه ی مقالاتی است که در سال ای ١٣١٨ و ١٣١٩ در مجله موسیقی چاپ می شود و نیما خواننده های خود را در دوران انزوا" از نظر معرفی عقاید فلسفی و هنری گروهی از فلسفه و عرضه  ی افکار و آرای بعضی بزرگان دنیا و شناساندن ادبیات و هنر ایران و اقوام مختلف جهان و بالا خره نمایش هنرمندان کم نظیر 

عا لم " بر رسی می کند .ارزش احساسات ضمن آن که راهنمای شاعران و نویسندگانی است که مسیری همسان را می پیمایند نیز طرز خود سازی یک شاعر راهگشا را می نمایاند که با دیدی نقادانه  به خواندن و نوشتن و دوباره خواندن نشسته و چنین ره آوردی از سفر پانزده بیست ساله اش فرا آورده است .ارزش احساسات تنها بر رسی نوشته های هنری و فلسفی نیست بل بی آن که در روش نوشتاری و ویراستاری کیاب وسواسی به خارج داده شود نویسنده در جدل و مناظره با فیلسوفان و اندیشمندان تردید روا نداشته و حاصل اندیشه های خویش و بهره ی هوش و دقت نظر خود را ارزه داشته است 

+ تعریف 

حرفهای همسایه 

نامه ها 

و بویژه درباره ی شعر و شاعری از مجموعه ی آثار نیما یوشیج سیروس طاهباز ,دفترهای زمانه 1368
ف.س
 ادامه دارد 

1.NIMALOGY:MYTH OF NIMAاسطوره ی نیما

فرامرز سلیمانی 

NIMALOGY:MYTH OF NIMA اسطوره ی نیما 

١

ویژه نامه نیما که از آبان ١٣٥٨ در روزنامه بامداد ,در تهران آغاز شده بود با انتشار مقاله کلیدی اسطوره ی نیما در روز یکشنبه شانزدهم دیماه ١٣٥٨,شماره ١٩٩ ,صفحه ٧ به پایان رسید .در این جا به بهانه ی زادروز نیما روز آمد بخش های این مقاله ی بلند همراه مقاله دیگرم : ماخ اولا فریاد شکسته ی رهایی ,مندرج در همان ویژه نامه
چهار شنبه ٢٨ آذ ر ١٣٥٨منتشر می گردد .هر دو این مقالات بخش هایی از کتاب گاهنامه ی دگرگونی را
تشکیل می دهد که به این قلم درباره شعر و شاعری نیما و دیدگاه های او به زودی منتشر خواهد شد 

ف.س 

روش نگرش نیما, روشی اجتماعی بود و انقلابی اجتماعی را از پی دا شت که زودرس نبود
برای نیما : شعر نه لفظ است نه توازن الفاظ است و نه قافیه .فکر کن
نیما: دنیا خانه من است , ص ٣٤

.

اسطوره ی نیما اسطوره ی یک انقلاب است .انقلابی در شعر که به ظاهر در هم ریختن و باز سازی شکل شعر و تحولات صوری آن است اما در معنا  روش نگرش تازه یی را پی می ریزد که میراث بزرگ او برای سال های بعد است که سنت شان سنت نیمایی است و دیگر انقلابی اجتماعی است که نه در زمان نزدیک بل در آینده یی دور که روزگار امروز باشد به پیروزی می رسد
نیما با درک رسالت تاریخیش در برشی از زمان که می زیست دست به چنین انقلابی در زمینه ی فرهنگ و ادب و اجتماع زد .عصیان نیما علیه قرار دادهای هزار ساله  ی زبان و نگاه در شعر فارسی بود و در این مهم آرامش جنگل ها ,استواری و عظمت کوهها و شورش دریا ها را که در وجودش توامان داشت به کار گرفت . او غیر از در هم ریختن وزن و ابداع وزنی جدید بر مبنای عروض موجود که بعد ها به عروض نیمایی مشهور شد ,و همچنین بی اعتنایی و از میان برداشتن زنگ قافیه ی به شکل سنتی و تبدیل آن به قافیه ی نیمایی در پایان بند ها ,در انقلاب ادبی خود دینامیزم تصویر سازی , نحوه ی برداشت از طبیعت و چگونگی بیان دید انسان را متحول ساخت و در این تحول ,تجدد را به ارمغان آورد که ما به آن نام نیماییزم را عنوان کردیم  .
روش نگرش نیما روشی اجتماعی بود و انقلابی اجتماعی را از پی داشت که زودرس نبود اما با هدایت شاگردانش و راهبری سال های بعد به نتیجه رسید و این مدیون دقت نظر و آینده نگری نیما و نگرش گسترده تر شاگردان بواسطه و بی واسطه ی او بودکه ارزش راههای نو را درک و دنبال کردند .
 نیما مرد گذشته ها نبود .او مرد زمان خود و مرد مردان آینده بود .او یک گزارشگر  سا ده نبود .واقعیت ها را می دید اما مستقیم و  به صراحت از آن صحبت نمی کرد بل با شعرش نشان می دادبرای آن که محصول زمان و زمنه ی خود باشد " عمده یافتن است در شکل زندگی و زمان زندگی...باید درست و حسابی محصول زمان بود " ن
نیما ما نع از ان شد که اجتماع و سیاست های روز ,خود را بر شعرش تحمیل کند بل با دور اندیشی ,آینده نگری و تاثرات اجتماعی که داشت ,خود را در متن زمانه مطرح کرد ,بر زمانه اثر گذاشت و خود جزیی مانا از آن شد
وسعت و گونه گونی حس و عاطفه در شعر نیما به علت تماس او با طبیعت بود زیرا او خود طبیعت بود .در این طبیعت که نیز آفریده او بود انسان در جایگاه بلند خود قرار داشت .نیما با پرهیز از سبک خراسانی که " یکنواخت , به دور از طبیعت و بی ارتباط با خصایص  گوینده " بود در مسیری مخالف گام بر دشت و طبیعت و انسان  را با تمام
ویژگی هایش جان بخشید .برای او :" قدیم محصول سلیقه های طبقات حاکمه"بوده است , و جدید معنا و مفهوم شورش و عصیان و ایستادگی را با خود دارد
نیما عظمتی است دست نیافتنی ,چون تندیس سترگ بر چکاد ها . وقتی از دامنه ها به سویش روانی ,مبهوت و مقهور آن عظمتی و چون از پی رنج فراوان ,خود را به آن بالا رسانیدی تنها جزیی از او در میدان دیدت قرار می گیرد .او راهگشایی است قانون شکن .رهبری که بند ها را می گسلد و خود را از قید وزن و قافیه ی سنتی ءکه این همه از آن شکوه دارد , می رهاند و چون در این تجربه ,نخستین نفر است , بیراهه رفتن ها و لغزش های گهگاهی او نا منتظره نیست که از آن نیز خواهیم گفت
ادامه دارد